Dopalacze

30.12.2016
Piotr Deputowski
PROFILAKTYKA ANTYDOPALACZOWA W OPINII UCZNIÓW SZKÓŁ GIMNAZJALNYCH I PONADGIMAZJALNYCH.
(Tekst wykładu wygłoszony na konferencji współorganizowanej przez SANEPID i Starostwo Powiatowe w Pruszkowie we wrześniu 2015 roku)
Zapraszam do skorzystania z zajęć „Nie wypal myślenia – stop dopalaczom”.
Informacja znajduje się w zakładce Oferta edukacyjna.
Tytuły podrozdziałów zaczerpnięto z ankiet ewaluacyjnych wypełnianych przez młodzież po zajęciach prowadzonych przez autora tekstu.

1. Wstęp
Problematyka zażywania środków zwanych dopalaczami pojawiła się w Polsce w roku 2008, kiedy to powstał pierwszy sklep internetowy oferujący te substancje[1]. Następnie pojawiły się sklepy stacjonarne oferujące te środki. Główną grupą odbiorców byli młodzi ludzie, którzy do zakupu byli zachęcani m.in. hasłem „życie jest zbyt krótkie, aby jeść niezdrowe tabletki”[2].
Metody reklamy i marketingu stosowane przez osoby sprzedające dopalacze stały się na tyle skuteczne, że na terenie całego kraju zaczęły powstawać sklepy stacjonarne oferujące te środki. Oferowane produkty sprzedawane były pod nazwą produktów kolekcjonerskich, nie do spożycia przez ludzi[3]. Sprzedawcy sugerowali, że sprzedawane substancje są przeznaczone do umieszczenia w klaserze, podobnie jak znaczki i inne faktyczne przedmioty kolekcjonerskie.
W ciągu następnych kilku lat, problem z dopalaczami stał się na tyle poważny, że po serii przypadków śmiertelnych wywołanych zażywaniem tych substancji, ówczesny Rząd Polski zdecydował się wypowiedzieć walkę osobom prowadzącym handel tymi środkami a także dokonał nowelizacji przepisów prawnych, umieszczając składniki środków umieszczanych w dopalaczach na liście substancji zakazanych w Ustawie o przeciwdziałaniu narkomanii[4].
Skutkiem działań było zdelegalizowanie tych substancji oraz zamknięcie sklepów stacjonarnych działających na terenie Kraju oraz na krajowych stronach internetowych.
Jednak mimo podjęcia tak zdecydowanych działań, handel dopalaczami nie zanikł całkowicie. Osoby zainteresowane mogły bez trudu znaleźć sklepy internetowe oferujące sprzedaż wysyłkową, które umieszczone były na zagranicznych serwerach.
Sam termin „dopalacz” nie ma charakteru naukowego. Oznacza on urządzenie stosowane w lotnictwie, lub slangowo – środki wspomagające dla sportowców, skąd przyjął się w środowisku osób zażywających te substancje. Dlatego najczęściej używa się go potocznie, dla określenia nazwy mieszanek o faktycznym, lub rzekomym działaniu psychoaktywnym. Wspomniane mieszanki i substancje są produkowane niejako na zamówienie i poprzez niewielkie zmiany w składzie chemicznym dokonywane przez producentów traktowane są jako nowe, legalne substancje i pod nową nazwą są wprowadzane do użytku[5].
jednak w ostatnim okresie czasu, doniesienia medialne wskazują, że problem substancji zwanych dopalaczami nie został całkowicie rozwiązany. Jak donoszą środki masowego przekazu, przed wakacjami 2015 roku nastąpiły liczne zatrucia tymi środkami, a zwłaszcza substancją o nazwie „Mocarz” na terenie całego kraju[6].
Prezentowane poniżej badania nie były robione z myślą o ich publikacji, stanowić miały jedynie rodzaj informacji pozwalającej autorowi ocenić odbiór zajęć przez uczniów szkół gimnazjalnych i ponadgimnazjalnych a także służyły do podnoszenia jakości zajęć prowadzonych w przedmiotowym temacie.

2. „…Niektórzy myślą, że życie bez prochów jest niemożliwe…”
Osoby zajmujące się profilaktyką antydopalaczową a także wiele publikacji naukowych podają szereg przyczyn, które są powodem zażywania tych niebezpiecznych środków przez młodych ludzi. Specjaliści są zgodni, że powodem eksperymentowania z substancjami psychoaktywnymi, w tym dopalaczami jest swoista niedojrzałość do stawienia czoła problemom dnia codziennego, poszukiwanie w grupie osób silnych, na których można się „oprzeć”, niska samoocena, brak wiary we własne możliwości, ciekawość[7].
Wyniki badań nad przyczynami narkotyzowania się dzieci i młodzieży ujawniły pewne specyficzne cechy kształtowane jeszcze w toku wychowania. Na zagrożenie uzależnieniem od środków psychoaktywnych narażone są szczególnie osoby o charakterystycznej strukturze psychiki. Dążą one do ekspansywnego życia pełnego sukcesów, łatwo popadają w irytację i ulegają zniechęceniu lub depresji w wyniku niepowodzeń życiowych. Nieustannie dręczy ich silny stan napięcia oraz poczucie dyskomfortu psychicznego. W pewnych, skomplikowanych sytuacjach życiowych odkrywają, że narkotyk łagodzi stres, tuszuje nieprzyjemne doznania, przynosi przyjemność [8].
Wyliczając przyczyny zażywania substancji odurzających, specjaliści również zwracają uwagę na inne czynniki społeczne, takie jak brak odpowiedniego nadzoru ze strony rodziców lub opiekunów[9],
Na podstawie lektur tematu, można jednoznacznie stwierdzić, że nieustabilizowana sytuacja rodzinna, czasem wręcz dysfunkcje rodzinne, agresja mogąca wystąpić w rodzinie, ciężkie choroby osoby bliskiej, brak nadzoru i zwykła nuda a także bardzo dużo czasu wolnego i wspomniana wcześniej nieumiejętność radzenia sobie z problemami mogą wpłynąć na ryzyko kontaktu z substancjami psychoaktywnymi.
Obserwacje te potwierdzają młodzi ludzie, z którymi prowadzone są zajęcia. W anonimowych ankietach ewaluacyjnych przeprowadzonych po zajęciach wśród uczniów klas gimnazjalnych i ponadgimnazjalnych można zauważyć, że uczniowie podają wiele przyczyn, które są powodem zażywania dopalaczy. Jednak najczęściej powtarzające się przyczyny można było uporządkować w następujące grupy:
– brak dobrych relacji w rodzinie
– brak umiejętności odmówienia, presja grupy
– nuda, ciekawość
– chęć odcięcia się, stłumienia problemów, depresja
– okazjonalne zażycie dla dobrej zabawy, na imprezie, koncercie, bez powodu
– złość na wszystko i wszystkich, bunt przeciwko wszystkiemu i wszystkim
– chęć pokazania, jakim się jest „wyluzowanym”, tworzenie wizerunku
– zawiedziona miłość
– dodanie sobie odwagi w różnych sytuacjach
– namówienie przez osobę nieznajomą poznaną za pośrednictwem internetu.
Uczniowie mogli wskazać po kilka – ich zdaniem najistotniejszych przyczyn zażywania dopalaczy.
Tab. 1 Główne przyczyny zażywania substancji odurzających w/g opinii uczniów szkół gimnazjalnych i ponadgimnazjalnych

 L.P.  Przyczyna   f   ~ % 
 1  brak dobrych relacji w rodzinie   210  96
 2  brak umiejętności odmówienia, presja grupy   75
 3  nuda, ciekawość   65
 4  chęć odcięcia się, stłumienia problemów, depresja   57
 5  okazjonalne zażycie dla dobrej zabawy, na imprezie, koncercie, bez powodu   55
 6  złość na wszystko i wszystkich, bunt przeciwko wszystkiemu i wszystkim   49
 7  chęć pokazania, jakim się jest „wyluzowanym”, tworzenie wizerunku  41
 8  zawiedziona miłość   31
 9  zawiedziona miłość   24
 10  namówienie przez osobę nieznajomą poznaną za pośrednictwem Internetu.   11
 11  inne   8

źródło: badania własne

W wymienionych wypowiedziach znajdowało się jeszcze kilka innych przyczyn, z których uwagę zwraca dość często powtarzający się wpływ idoli młodzieży – muzyków, aktorów czy innych osób znanych.
Na podstawie wypowiedzi młodzieży stwierdzić można, że na rozpoczęcie eksperymentowania ze środkami odurzającymi ma szereg czynników zwłaszcza społecznych ale też i indywidualnych.
Jedna przyczyna szczególnie zwraca uwagę. Przeprowadzonych zostało ponad 200 ankiet i niemalże na każdej, jako jedna z głównych przyczyn podawana była niewłaściwa sytuacja w rodzinie. Dlatego tak ważna wydaje się edukacja i warsztaty z rodzicami na temat właściwego wychowania młodych ludzi a dopiero później zajęcia z profilaktyki antynarkotykowej, antydopalaczowej . Umiejętność właściwego wychowania młodego człowieka, umiejętność prawidłowego rozwiązywania problemów mogących pojawić się w ramach rodziny, wsparcie i zrozumienie, jakie muszą dać swojemu dziecku rodzice jest zasadniczym elementem ukształtowania i przygotowania do dorosłego życia osoby, która będzie mogła stawić czoła zagrożeniom ze strony środków odurzających.

3. „… kumpel wziął i nic mu nie jest…”
Potrzebę prowadzenia zajęć edukacyjnych wśród dzieci i młodzieży podkreślają specjaliści d.s. przeciwdziałania narkomanii ale też i politycy[10]. Jednak musi być to edukacja wyważona, zmuszająca słuchacza do wyciągania własnych wniosków. Na podstawie obserwacji reakcji młodych ludzi na zajęcia z szeroko pojmowanej profilaktyki antydopalaczowej, można stwierdzić, że uczniowie nie lubią, kiedy ktoś występuje z poziomu specjalisty, który ma z góry ugruntowane poglądy, do którego nie dotrze żadna dyskusja. W takiej sytuacji natychmiast znajdą się jednostki, które w różny sposób będą próbowały zdyskredytować, czasami wręcz ośmieszyć prowadzącego w oczach całej grupy. Na podstawie ankiet ewaluacyjnych, można wyraźnie stwierdzić, czego uczniowie sobie nie życzą podczas prowadzenia takich zajęć. Poniżej przedstawiam najczęściej powtarzające się odpowiedzi, które można uporządkować w następujące grupy:
– straszenie na temat skutków zażywania dopalaczy
– straszenie policją, sądem itp.
– brak możliwości dyskusji i wyrażenia swojego zdania
– brak wiedzy na temat narkotyków
– brak u prowadzącego jakiegokolwiek doświadczenia w zakresie narkotyków

Tabela 2: Zagadnienia, których nie życzy sobie młodzież podczas zajęć z profilaktyki antydopalaczowej

L.P. Zagadnienie f ~ %
1 straszenie na temat skutków zażywania dopalaczy 210 98
2 straszenie policją, sądem itp. 92
3 brak możliwości dyskusji i wyrażenia swojego zdania 78
4 brak wiedzy na temat narkotyków 63
5 Brak u prowadzącego jakiegokolwiek doświadczenia w zakresie narkotyków 55
6 inne 5

źródło: badania własne

Uczniowie mogli wskazać po kilka – ich zdaniem najistotniejszych zagadnień.
Powyższa tabela wskazuje, jakie zagadnienia nie mogą być poruszane w trakcie zajęć. Uwagę zwraca zwłaszcza niechęć przed straszeniem – zarówno zdrowotnym, jak też i prawnym związanym z dopalaczami. Stawia to przed prowadzącym szczególne wyzwanie, aby jednak podczas zajęć przekazać niezbędne informacje związane ze szkodliwością zażywania dopalaczy, jak też i zapoznać młodych ludzi przed konsekwencjami prawnymi w sposób, który nie zostanie odebrany jako takie, czy inne straszenie. Jednym z argumentów, przeciwko straszeniu jest tytuł niniejszego podrozdziału zapożyczony z anonimowej ankiety, gdzie uczeń liceum napisał, że nie do końca wierzy w szkodliwość dopalaczy, ponieważ jego znajomy zażywa je bardzo często i tak na dobrą sprawę nic mu jeszcze się nie stało.
Takie postawienie sprawy powoduje, że prowadzący staje przed bardzo trudnym zadaniem poprowadzenia profesjonalnych zajęć, w których uniknie elementu „straszenia”.

4. „…Pan poda jakiś ciekawy przykład…”
Skoro opracowany został katalog niepożądanych tematów podczas prowadzenia lekcji, należy zastanowić się, czego młodzi ludzie oczekują po przeprowadzonych zajęciach. W tym momencie na pomoc prowadzącemu przychodzi jego doświadczenie – zarówno życiowe jak też i zawodowe a także umiejętność ciekawego opowiadania historii – koniecznie z morałem. Unikamy w ten sposób wspomnianego powyżej straszenia pozwalając słuchaczowi na samodzielne wyciągnięcie wniosków a w rezultacie dyskusję pomiędzy uczniami, w trakcie której poprzez moderację prowadzącego wyciągnięte zostaną kolejne wnioski.
Poniżej przedstawiam listę zagadnień, które uczniowie wykazali jako pożądane w trakcie zajęć. Odpowiedzi można uporządkować w następujące grupy:

– przykłady z życia wzięte
– profesjonalizm prowadzącego w zakresie omawianych tematów
– możliwość wypowiedzenia się i przedstawienia własnych wniosków i uwag
– sposoby postępowania w przypadku znalezienia się w środowisku zagrożonym zażywaniem dopalaczy
– szkolenia towarzyszące w zakresie asertywności, umiejętności wyrwania się spod presji zażycia środka odurzającego, metod zwalczania agresji
Tabela 3: Lista zagadnień, które są oczekiwane w trakcie prowadzenia zajęć z zakresu profilaktyki antydopalaczowej:

L.P. Zagadnienie f %
1 przykłady z życia wzięte 210 99
2 profesjonalizm prowadzącego w zakresie omawianych tematów 95
3 możliwość wypowiedzenia się i przedstawienia własnych wniosków i uwag 85
4 szkolenia towarzyszące w zakresie asertywności, umiejętności wyrwania się spod presji zażycia środka odurzającego, metod zwalczania i radzenia sobie z agresją. 74
5 sposoby postępowania w przypadku znalezienia się w środowisku zagrożonym zażywaniem dopalaczy 27
6 inne 7

Źródło: badania własne

5. „…nareszcie nie było straszenia…”
Informacje zbierane podczas lekcji pozwoliły na opracowanie zagadnień, które należy poruszyć podczas prowadzenia zajęć profilaktyki antydopalkaczowej. Jednym z podstawowych pytań, na które odpowiadają młodzi ludzie, jest „dlaczego człowiek, będąc świadomym zagrożenia zażywa substancje chemiczne nazywane dopalaczami?” Wspólna praca i problemowe podejście do pytania są podstawą do dalszego prowadzenia zajęć.
Bardzo istotne jest przedstawienie mechanizmu wchodzenia w uzależnienie, od początkowych eksperymentów z narkotykami, poprzez mechanizm tzw. „tolerancji organizmu” na jakikolwiek środek chemiczny lub farmaceutyczny a także poszukiwanie przez osobę eksperymentującą mocniejszych środków, które mają mu zapewnić powrót do odczuć jakich doznał jeszcze z początkowych stadiów zażywania środków odurzających.
Bardzo dużo programów profilaktycznych związanych z przedmiotowym zagadnieniem jest skierowane do grupy osób potencjalnie zagrożonych zażywaniem dopalaczy. Czasem można natknąć się na programy adresowane do sprawców. Jednak nigdzie nie znalazłem programu adresowanego do największej grupy – czyli do świadków.

Dlatego istotnym elementem zajęć, jest wypracowanie z uczniami pewnych metod postępowania w przypadku, kiedy w grupie pojawi się osoba, która może handlować dopalaczami, bądź też jest zagrożona ich zażywaniem. Słuchacze dowiadują się, że zespołowe okazanie dezaprobaty i swoistego wyalienowania handlarza np. klasy może być bardzo skuteczne, ponieważ zakłóca mu spokojne prowadzenie nielegalnej działalności. Natomiast w przypadku pojawienia sie w grupie osoby zagrożonej zażywaniem dopalaczy, konieczne jest uświadomienie młodym ludziom, że uzależnienie od narkotyków jest skutkiem jakiegoś poważnego problemu, z jakim spotkała się ta osoba. Dlatego tak ważne jest tutaj wsparcie jakiego mogą udzielić takiej osobie koledzy i koleżanki z klasy. Działanie w zespole w przeciwieństwie do działania samodzielnego nie naraża pojedynczych osób na jakiekolwiek zagrożenie ze strony handlarza lub innych związanych z nim osób. Natomiast oczekiwania, motywacja i wsparcie koleżanek i kolegów daje osobie zagrożonej uzależnieniem swoistą siłę do podjęcia działań związanych z wyrwaniem się ze środowiska zagrożonego narkomanią.
Słuchacze podczas prowadzonych zajęć bardzo często wyrażają swoje zaskoczenie faktem, że środek o jednej nazwie może mieć różny skład chemiczny w zależności od rejonu lub laboratorium w jakim został wyprodukowany[11]. Stwierdzają również, że jeżeli jakakolwiek osoba ma tzw. „zjazd” po dopalaczach, to tak naprawdę skuteczna pomoc lekarska może być bardzo utrudniona, lub wręcz niemożliwa z uwagi na fakt, że lekarz nie wie, jakie tak naprawdę substancje dana osoba zażyła.
Na zakończenie zajęć wskazane jest zapoznać uczniów z podstawowymi regulacjami prawnymi związanymi z odpowiedzialnością prawną nieletnich lub odpowiedzialnością karną dorosłych za czyny związane z przestępczością narkotykową.

6. „…to były fajne zajęcia…”
Na podstawie zebranych informacji możliwe było dostosowanie zajęć do potrzeb słuchaczy. Największą trudność sprawia takie dobranie i zaprezentowanie materiału, który będąc jednocześnie atrakcyjnym, nie będzie instruował uczniów w zakresie pozyskiwania i zażywania dopalaczy. Ocena zajęć w formie tabelarycznej prezentowała się następująco:

Tabela 4: Ocena przydatności zajęć z zakresu profilaktyki antydopalaczowej

  Liczba uczniów P.1 Czy zajęcia były dla Ciebie interesujące? P.2 Czy wzbogaciłeś swoją wiedzę na temat profilaktyki antydopalaczowej? P.3 Czy takie zajęcia są korzystne i potrzebne dla młodych ludzi? P.5 Ocena przydatności przeprowadzonych zajęć /skala 1 – 6/
Tak Nie Tak Nie Tak Nie 6 5 4 3
Razem 210 207
(98,6%)
3
(1,4%)
199
(94,8)
11
(5,2%)
206
(98,1%)
4
(1,9%)
118
(56,2%)
79
(37,6%)
9
(4,3%)
2
(0,9%)

Jakie osobiste korzyści wyniosłem z zajęć (wybór):
– Dowiedziałem się dużo na temat kłamstw, które mówią nam osoby handlujące dopalaczami
– Wiem, jak przebiega mechanizm uzależnienia
– Wiem, w jaki sposób pomóc koledze lub koleżance, którzy mogą być zagrożeni dopalaczami
– Dowiedziałem się, dlaczego ludzie zażywają dopalacze
– Zapoznałem się za skutkami zdrowotnymi zażywania dopalaczy
– Zapoznałem sie ze skutkami prawnymi handlu lub udostępniania dopalaczy
Na podstawie wyników z powyższej tabeli, można stwierdzić, że zajęcia spełniają swoją rolę. Zapoznają młodych ludzi z problematyką związaną ze środkami nazywanymi powszechnie „dopalaczami”. Znaczny procent pozytywnych opinii pozwala przypuszczać, że jeżeli którakolwiek z osób uczestniczących w zajęciach spotka się kiedykolwiek z propozycją zażycia dopalacza lub innego środka odurzającego, wtedy będzie wiedziała, że taka próba może pociągnąć za sobą negatywne skutki zdrowotne, a dzięki temu istnieje duże prawdopodobieństwo, że pamiętając zajęcia odmówi osobie oferującej dopalacz jego przyjęcia.

7. Zakończenie:
Problematyka związana z profilaktyką zażywania środków odurzających jest jednym z poważniejszych wyzwań stojących przed współczesnym społeczeństwem. Na podstawie przytoczonych powyżej badań, stwierdzić można, że jednym z najważniejszych elementów tej profilaktyki jest edukacja w zakresie uświadomienia młodym ludziom zagrożeń związanych z dopalaczami lub innymi środkami odurzającymi. Natomiast najtrudniejszym zadaniem przed prowadzącym zajęcia jest takie opracowanie tematu, aby był on wartościowy dla słuchaczy. Należy pamiętać, że nie zawsze można poruszać zagadnienia, których oczekują słuchacze, gdyż wtedy można nieświadomie udzielić instrukcji odnośnie zakupu, zażywania lub innego pozyskania tych środków. Prawdą jest, że dla osoby zainteresowanej nie będzie żadnym problemem odnaleźć interesujące ją informacje w Internecie. I w tym właśnie miejscu i momencie powinna wchodzić szeroko rozumiana profilaktyka, która uświadomi młodemu człowiekowi, na czym polegają mechanizmy uzależnienia, czego się należy wystrzegać oraz to, że anonimowe informacje pozyskiwane na ten temat w Internecie mogą być szczególnie niebezpieczne.
Jak zostało powiedziane powyżej, zażywanie substancji psychoaktywnych jest tylko skutkiem problemów, z którymi zetknęła się w swoim życiu osoba zażywająca te środki. Jest to bardzo często skutek frustracji, agresji, niskiej samooceny, kłopotów rodzinnych lub wielu innych przyczyn. Dlatego można powiedzieć, że prowadzenie zajęć związanych z profilaktyką antynarkotykową lub antydopalaczową powinno być tylko jednym z elementów i uzupełnieniem szerszego, systemowego programu profilaktycznego związanego z problemami współczesnego świata, takimi jak radzenie sobie z agresją, przemoc rówieśnicza oraz przemoc domowa, właściwe stosunki międzyludzkie. Tylko takie interdyscyplinarne podejście do zagadnienia może zapewnić sukces w prowadzonych działaniach profilaktycznych związanych z zażywaniem substancji psychoaktywnych.
Piotr Deputowski

Przypisy
[1]Michał Kidawa”Dopalacze – przejściowa moda czy realne zagrożenie?” Krajowe Biuro ds. Przeciwdziałania Narkomanii, http://www.narkomania.org.pl/czytelnia/dopalacze-przejsciowa-moda-czy-realne-zagrozenie, 28.08.2015
2 tamże , 28.08.2015
3 „Narkotyki i Ty – O dopalaczach prawie wszystko…” , http://narkotyk.co/dopalacze.htm, 28.08.2015
4 Ustawa z dnia 25 lipca 2005 o przeciwdziałaniu narkomanii , tekst ujednolicony,
5 Michał Kidawa”Dopalacze – przejściowa moda czy realne zagrożenie?” Krajowe Biuro ds. Przeciwdziałania Narkomanii,http://www.narkomania.org.pl/czytelnia/dopalacze-przejsciowa-moda-czy-realne-zagrozenie, 28.08.2015
6 „Śląsk: fala zatruć „Mocarzem” rośnie”, Onet.pl , http://wiadomosci.onet.pl/slask/slask-fala-zatruc-… , 28.08.2015
7 J. Węgrzycka-Giluń, ABC Zachowań ryzykownych, „Remedium”, 2008, nr 5, s.16.
8 S. Górski, Narkomania wśród dzieci i młodzieży, [w:] W. Pomykało (red.) Encyklopedia Pedagogiczna, Warszawa 1993, s. 413.
9 J. Węgrzycka-Giluń, ABC Zachowań ryzykownych, „Remedium”, 2008, nr 4, s.17.
10 „W sprawie dopalaczy potrzebna też edukacja” , Dziennik.pl, http://wiadomosci.dziennik.pl/wydarzenia/artykuly/308452,w-sprawie-dopalaczy-potrzebna-tez-edukacja.html, 28.08.2015
11 http://wiadomosci.onet.pl/kraj/diler-w-rozmowie-z-rzeczpospolita-chemicy-dali-ciala-z-mocarzem/rb3wqp, dostęp 29.08.2015

Bibliografia i netografia:
R. C. Carson, J. N. Butcher, S. Mineka, Psychologia zaburzeń, Tom 1, GWP, Gdańsk 2003,
J. Węgrzycka-Giluń, ABC Zachowań ryzykownych, „Remedium”, 2008, nr 4,
Michał Kidawa”Dopalacze – przejściowa moda czy realne zagrożenie?” Krajowe Biuro ds. Przeciwdziałania Narkomanii, http://www.narkomania.org.pl/czytelnia/dopalacze-przejsciowa-moda-czy-realne-zagrozenie, 28.08.2015
J. Węgrzycka-Giluń, ABC Zachowań ryzykownych, „Remedium”, 2008, nr 5
S. Górski, Narkomania wśród dzieci i młodzieży, [w:] W. Pomykało (red.) Encyklopedia Pedagogiczna, Warszawa 1993
A. Słowik-Gabryelska, Patologie społeczne: alkoholizm, narkomania, nikotynizm , Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego, Szczecin 2006